Montaże - Debora Vogel i nowa legenda miasta

28 października - 04 lutego 2018


Koncepcja wystawy ma trzy punkty wyjścia czy też wymiary, zazębiające się i kontrastujące ze sobą. Pierwszy to montaż, rozumiany szeroko jako jedna z najważniejszych praktyk awangardy - praktyka kombinowania, kompilowania, zestawiania, która obejmuje tak kubistyczne kolaże, jak montaże konstruktywistyczne, prace surrealistów czy eksperymenty fotograficzne i filmowe.

Praktyka ta zostaje osadzona w kontekście koncepcji i fascynacji estetycznych oraz twórczości Debory Vogel (1900-1942) - dziś na nowo odkrywanej awangardowej pisarki, krytyczki i teoretyczki sztuki; oraz jej związków z praktykami awangardowymi okresu międzywojennego, przede wszystkim w Polsce, m.in. z twórczością artystów z lwowskiej grupy „artes”, Grupy Krakowskiej, oraz twórców indywidualnych, m.in. Leona Chwistka i Władysława Strzemińskiego. Zaprzyjaźniona z Brunonem Schulzem i Witkacym, Debora Vogel była nie tylko niestrudzoną propagatorką nowych koncepcji sztuki, cenioną przez artystów autorką teorii montażu i fotomontażu, ale także autorką radykalnych prób przełożenia doświadczenia wizualnych praktyk awangardy na język literatury, czynionych po polsku i w języku jidysz.

Trzeci wymiar to nowoczesne miasto, jego heterogeniczne przestrzenie i ich ikonosfera - rozumiane jako pole i doświadczenie generujące modernistyczną refleksję nad percepcją i powiązaną z nimi praktykę montażu, a także scena, na której rozgrywają się spektakle, napięcia i konflikty nowoczesności, śledzone, wydobywane i punktowane przez Vogel i bliskich jej artystów.

Paradoksalnym, bo poniekąd peryferyjnym centrum wystawy jest Lwów, w którym mieszkała Vogel, ośrodek jej „prywatnej geografii”. To tu stworzyła najważniejsze prace, to tu sprawowała ona, jak mówiono, matronat nad „artesem”, w kręgu którego zrodziło się jedno z bardziej oryginalnych zjawisk we lwowskiej sztuce tego czasu - fotokolaż i fotomontaż; to stąd wyruszała na wyprawy do metropolii nowoczesności. Tu została zamordowana w czasie akcji likwidacyjnej getta lwowskiego w sierpniu 1942 roku.

Lwów na wystawie to miejsce generujące wizerunki przetwarzane w praktykach Vogel i „artesu”, a zarazem miejsce wcielania i performowania teorii estetycznych. Staje się on swoistą trzecią przestrzenią, gdzie krytycznemu de- i remontażowi poddawane są podstawowe kategorie organizujące pole sztuki i filozofii, negocjowane są tożsamości i przekraczane dychotomie - estetyczne, etniczne, płciowe. Miejsce, gdzie wizerunki, klisze, wzorce zachowań i percepcji zderzają się ze sobą, a z tego zderzenia wyłania się możliwość ich nowej rekonfiguracji. Taka jest też twórczość i myśl samej Vogel, poruszającej się w przestrzeni liminalnej, między różnymi językami, kulturami, grupami i miejscami.

Jednak zainteresowania Vogel prowadziły ją daleko poza Galicję. Choć dla pisarki to Nowy Jork był „esencją wszystkich miast”, bez wątpienia punktem ciężkości tej mapy podróży realnych i intelektualnych jest Paryż. Poczynając od okien sklepowych i manekinów Pierre’a Imansa, które zawładnęły wyobraźnią Vogel i lwowskich artystów malarzy, po Fernanda Légera i jego Académie Moderne, do której spora grupa lwowskich artystów udała się po nauki w drugiej połowie lat 20. Właśnie grupa „artes” na początku lat 30. przeniosła na lwowski grunt wizualny wachlarz paryskich pomysłów od pochłaniającego lokalne motywy prymitywizmu po kubizujący koloryzm i oryginalną odmianę nadrealizmu. Jeden z członków grupy, Henryk Streng (Marek Włodarski) zostaje ilustratorem tekstów Debory Vogel (Tog-figurn, 1930, Akacjes blien, 1935, Akacje kwitną, 1936). Inne ważne miasta w biografii autorki to Berlin czy Sztokholm, gdzie mieszkała jej rodzina. Łódź to dla niej miasto konstruktywizmu i Strzemińskiego. Nowy Jork - grupy eksperymentujących jidyszystów i ich magazynu „Inzich”.

Układ i forma wystawy odpowiadać będą ważniejszym wątkom twórczości i myśli teoretycznej Debory Vogel, przede wszystkim zasadzie, na której bazuje technika montażu - tak literackiego, jak i wizualnego. Innym punktem odniesienia będzie koncepcja „ciągłej przemiany form” w sztuce i w zdarzeniach życiowych. W ten sposób układ wystawy będzie łączył ze sobą aspekty synchroniczny i diachroniczny biografii intelektualnej Vogel - odzwierciedli strukturę problemową jej refleksji estetycznej, ukazując zarazem stadia rozwoju jej myśli w bezpośrednim związku z założeniami programowymi i praktykami artystów tego czasu. Układ wystawy planowany jest jako kompozycja miejsc, scen i miast, z którymi związane były życie Debory Vogel i jej rozwój twórczy. Oferować będzie  doświadczenie przemieszczenia się w przestrzeni miejskiej, dowodząc zarazem aktualnego wymiaru refleksji teoretycznej Vogel.

Wystawa ukaże spektrum zjawisk artystycznych z drugiej połowy lat 20. i lat 30., od przykładów sztuki abstrakcyjnej inspirowanych légerowską wersją konstruktywizmu, przez zakorzeniony w estetyce ulicy surrealizm, po eksperymenty malarskie wychodzące w stronę realizmu społecznego. Prace te zostaną zestawione z fotografiami dokumentalnymi i artefaktami - reprezentacjami (i śladami) świata lwowskiej komercji i rodzącego się konsumeryzmu. Warstwę wizualną dopełni warstwa dźwiękowa, próba rekonstrukcji awangardowej fonosfery. Do ekspozycji włączone będą nagrania wybitnego kompozytora lwowskiego Józefa Kofflera, wczesnego dodekafonisty z Akademii Muzycznej we Lwowie, muzykę atonalną będzie wizualizować Kompozycja muzyczna Leopolda Lewickiego; te eksperymenty z kolei zestawione zostaną z fragmentami ówczesnej muzyki popularnej, piosenki ulicznej i jazzu, które fascynowały i przenikały twórczość reprezentowanych na wystawie artystów. Całość ma w założeniu stworzyć efekt zwielokrotnionego montażu - map, estetyk, miejsc, wizerunków i dźwięków.


Kuratorzy - Andrij Bojarov, Paweł Polit, Karolina Szymaniak

Wystawa odbywa się w ramach obchodów 100. lat Awangardy w Polsce




Powrót